درسنامه آموزشی الزامات محیط کار کلاس دهم مشترک شاخۀ فنی و حرفه‌ای و کاردانش

محیط و قوانین کار

قانون کار چیست؟

همانگونه که از دروس تعلیمات اجتماعی آموخته‌اید، زندگی و فعالیت‌های گروهی و اجتماعی دارای بایدها و نبایدهایی است که کلیه اعضای آن گروه یا اجتماع، باید آنها را رعایت کنند. به این بایدها و نبایدها، قانون گفته می‌شود.

فعالیت در محیط کار نیز دارای قوانینی است که افراد شاغل در آن محیط، باید به آن توجه داشته باشند و آن‌ها را رعایت کنند. به این قوانین قانون کار گفته می‌شود. قانون کار معمولاً توسط گروه‌های کارشناسی و خبره در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تنظیم می‌شود و سپس در مجلس شورای اسلامی توسط نمایندگان، مورد بررسی، تصحیح و تصویب قرار می‌گیرد.

لازم است بدانید قوانین کار به صورت دوره‌ای بازنگری شده و در صورت نیاز تغییر می‌کنند، بنابراین شما همیشه باید آخرین ویرایش را مطالعه نمایید.

قبل از بیان قوانین کار، نیاز است تعاریفی از محیط کار بیان شود که در ادامه با این واژه‌ها آشنا خواهید شد.

کارگر

کارگر کسی است که در مقابل دریافت دستمزد، برای فرد یا شرکتی کار می‌کند.

کارفرما

کارفرما، شخصی است حقیقی یا حقوقی که کارگر به درخواست او در مقابل دریافت دستمزد برای او کار می‌کند.

وظایف کارگر

این وظایف عبارت‌اند از:
- انجام کارهای تعیین شده توسط کارفرما؛
- تبعیت از کارفرما؛
- اتمام کار در بازه زمانی مشخص شده توسط کارفرما (در صورت توافق، بازه می‌تواند تغییر یابد)؛
- تلاش برای انجام دادن کار با حداکثر کیفیت.

وظایف کارفرما:

- تشریح و مشخص کردن نوع و مقدار کار؛
- تأمین سرمایه و هزینه‌های کار؛
- بیمه کردن محیط کار و کارگران؛
- تأمین ایمنی و بهداشت کارگاه؛
- پرداخت دستمزد به کارگر پس از پایان کار یا در فواصل زمانی مشخص.

حدود تبعیت کارگر از کارفرما

کارگر موظف است در محیط کار و موقع انجام دادن کار، کلیه دستورات و خواسته‌های توافق شده با کارفرما را اجرا کند. البته این دستورات اگر به گونه‌ای باشد که به صورت بهره‌کشی یا استثمار کارگر محسوب شود (مثلاً کار کشیدن بیش از ساعت کاری بدون افزایش دستمزد) کارگر مجبور به تبعیت نیست. مثلاًً طبق توافق با کارفرما، کارگر قرار است هشت ساعت کاری در روز کار کند، برای کار بیش از این مقدار، باید به او دستمزدی جداگانه به عنوان اضافه کاری پرداخت شود؛ در غیر این صورت او به کار کردن اضافه‌تر ملزم نیست.

کارگاه

کارگاه محلی است که کارگر به درخواست کارفرما یا نماینده او در آنجا کار می‌کند. در کارگاه، قانون کار حاکم است. تعیین محل کارگاه بر عهده کارفرماست.

فضاهای جانبی کارگاه

فضاهای جانبی، محل‌هایی هستند که در کنار یا داخل کارگاه برای اموری غیر از کار کردن در نظر گرفته می‌شود، مانند: سرویس بهداشتی، رستوران یا کلاس آموزشی. قوانین کار در فضاهای جانبی نیز حاکم است.

نمازخانه

فضای مناسبی از کارگاه برای انجام فریضه نماز و عبادت اختصاص می‌یابد.

قرارداد کار

قراردادی است کتبی یا شفاهی که به استناد آن کارگر به ازای دریافت دستمزد، کاری را به صورت دائمی یا پاره وقت برای کارفرما انجام می دهد.

انواع قرارداد کار

قراردادهای کار، با توجه به نوع و زمان انجام دادن کار، انواع مختلفی به شرح زیر دارد:

1- قرارداد کار دائم

قراردادی است که ابتدای آن مشخص ولی انتهای آن مشخص نیست. در این نوع از قرارداد، انتهای قرارداد معمولاً توسط کارگر تعیین می‌شود. در خیلی از موارد قرارداد کار دائم با بازنشستگی کارگر به اتمام می‌رسد.

2- قرارداد کار موقّت

قراردادی است که ابتدا و انتهای آن مشخص می‌شود، مثلاًً یکسال. در پایان زمان قرارداد و با توافق طرفین (کارگر و کارفرما)، این قرارداد می‌تواند برای مدت زمان مشخص دیگری تمدید شود.

3- قرارداد کار تمام وقت

قراردادی است که به موجب آن در طول زمان قرارداد، کارگر تمام روزهای کاری هفته (معمولاً شنبه تا چهارشنبه)، وقت خود را در اختیار کارفرما قرار می‌دهد. در این روش معمولا دستمزد به صورت ماهیانه در آخر هر ماه به کارگر پرداخت می‌شود.
در این نوع از قرارداد، تعطیلات رسمی که در وسط هفته قرار می‌گیرد، جزء روزهای کاری محاسبه می‌شود. در صورت درخواست کارفرما به حضور در روزهای تعطیل رسمی، لازم است به کارگر اضافه کاری پرداخت شود.
البته در قانون این نکته وجود دارد که کارفرما با توافق با کارگران می‌تواند این موارد را تغییر دهد. مثلاًً کارفرما می‌تواند روز کاری را شش روز در هفته تعریف کند ولی متناسب با آن دستمزد کارگران را افزایش دهد.

4- قرارداد پاره وقت

در این روش همه موارد بر اساس توافق کارگر و کارفرماست. مثلاًً کارگر 2 روز در هفته به صورت کامل در کارگاه حضور می‌یابد. یا آنکه روزها محدود نیست ولی سقف ساعت کاری در ماه مشخص است (مثلاً حداکثر 80 ساعت).
در این روش دستمزد معمولاً به صورت ساعت حضور در کارگاه محاسبه می‌شود. همچنین تعطیلات رسمی نیز با توافق بین کارفرما و کارگر می‌تواند به عنوان روزکاری محسوب شود.

5- قرارداد کار معین

در این قرارداد حجم و مقدار کار مشخص می‌شود. زمان آغاز و پایان نیز معمولاً مشخص است. در این روش اساس پرداخت دستمزد، انجام دادن کار با اندازه معین شده است. اگر قبل از پایان زمان قرارداد، کار به اتمام برسد، کارفرما موظف است، کل دستمزد توافق شده را بپردازد.
مثلاًً شما با یک کارگر ساختمانی قرارداد می‌بندید که دیوار کشی ساختمان شما را با مبلغ معینی، در مدت مثلاًً بیست روز انجام دهد. در صورت تمام شدن کار، قبل از پایان بیست روز، شما موظف به پرداخت دستمزد می‌باشید.
البته اگر به دلایلی زمان مورد نیاز بیشتر از زمان توافق شده باشد زمان اضافه شده بر اساس توافق طرفین خواهد بود.
در این روش معمولاً مرخصی و ساعت کاری تعیین نمی‌شود.

پایان قرارداد کار

قرارداد به دو روش به پایان می‌رسد:
الف) پایان زمان نوشته شده در قرارداد؛
ب) قبل از پایان زمان نوشته شده در قرارداد؛
در حالت الف، مطابق قانون و توافق انجام شده، قرارداد پایان می‌پذیرد. اما حالت ب تحت شرایط خاصی است و به شرح زیر می‌باشد:

1- پایان قرارداد به صورت اجباری

زمانی که کارگر، بازنشسته یا از کار افتاده شود، فوت کند یا کارفرما ورشکسته شود، قرارداد اجباراً به پایان می‌رسد.
البته در حالت ورشکستگی کارفرما، مراجع و دارای صلاحیت نظیر اداره دارایی یا اداره کار باید آن را تأیید نمایند.

2- پایان قرارداد با خواست کارگر

این روش متعلق به قراردادهایی است که به صورت تمام وقت منعقد شده باشد. در این روش کارگر کتباً از ادامه همکاری استعفا می‌دهد.
در قراردادهای کار معین و مدت موقت، توافق طرفین برای اتمام قرارداد الزامی است.

3- اخراج کارگر توسط کارفرما به صورت قانون

برای اخراج کارگر سه شرط باید رعایت شود:
اولاً کارگر مرتکب تخلف اداری شده باشد.
ثانیاً کارفرما قبلاً تخلف را حداقل یکبار به کارگرکتباً تذکر داده باشد.
ثالثاً شورای اسلامی کارگاه، نماینده کارگران یا مرجع حل اختلاف مشخص شده در قرارداد، اخراج را تأیید کرده باشد.
در صورتی که این سه شرط برقرار نبود، کارگر می‌تواند به مراجع دارای صلاحیت (که در قانون کار مشخص شده است) شکایت نماید.

دستمزد

دستمزد پولی است که در ازای کار، به کارگر داده می‌شود. نحوه پرداخت دستمزد می‌تواند به صورت نقدی و یا بخشی نقدی و بخشی غیرنقدی باشد. پرداخت غیرنقدی باید از نوع کالاهای اساسی مثل مواد غذایی، پوشاک و... باشد. همچنین کالای تحویل شده باید دارای ارزشی معادل یا بیش از آن بخش از حقوق نقدی، که به صورت غیرنقدی پرداخت می‌شود، باشد.

حداقل دستمزد

حداقل دستمزد، عددی است که در ابتدای هر سال توسط دولت تعیین می‌شود. این عدد متعلق به قراردادهای تمام وقت است. این دستمزد الزاماً به صورت نقدی باید پرداخت شود. هیچ کارفرمایی حق ندارد کمتر از حداقل دستمزد را به عنوان دستمزد کارگران تمام وقت در نظر بگیرد.

روش‌های پرداخت دستمزد

بر اساس نوع قراردادکار، دستمزد به چندین روش متفاوت قابل پرداخت است متداول‌ترین آنها عبارت‌اند از:

1- دستمزد براساس ساعت کار (گاه مُزدی)

در این روش دستمزد، به صورت تعداد روز یا تعداد ساعت کار و به صورت روزانه، هفتگی و ماهانه محاسبه و پرداخت می‌شود.

2- دستمزد بر اساس اندازه کار انجام شده

در این روش پرداخت مزد به ازای مقدار کار انجام شده می‌باشد. در این روش ساعت کار کارگر، شاخص پرداخت دستمزد نیست.

3- مزد نامشخص

در این روش که معمولاً خدماتی است، با توجه به مقدار کار انجام شده‌ای که مراجعه مشتریان آن را تعیین می‌کند، مزد مشخص می‌شود. مثلاًً راننده آژانس دستمزدی متناسب با تعداد مسافرتی که در طول روز می‌رود، دریافت می‌کند و عدد ثابتی نیست.

ساعت، زمان‌های کاری و تعطیلات

ساعت کار طبق تعریف، مدت زمانی است که کارگر، نیرو و وقت خود را به منظور انجام دادن کار در اختیار کارفرما قرار می‌دهد.
ساعات‌هایی مانند رفت و آمد از خانه به محل کار، زمان صرف غذا و انجام فرایض دینی جزء ساعت کار محسوب نمی‌شود. کارفرما هم نمی‌تواند در این زمان برای کار به کارگر مراجعه کند. البته کارگر نیز بابت این زمان‌ها دستمزدی دریافت نمی‌کند.

میزان ساعت کار

در قراردادهای تمام وقت، ساعت کار کارگران در شبانه روز حداکثر 8 ساعت و در هفته حداکثر 44 ساعت است. بیشتر از این مقدار کار مشمول پرداخت اضافه کاری می‌شود.

انواع کار بر اساس زمان و روزهای کار

1- نوبت کاری

در برخی از کارهای تولیدی یا خدماتی شرایط کار در طول هفته ثابت نیست. مثلاًً در یک کارگاه تولیدی، یک کارگر در هفته اول روز کار است و در هفته بعد شب کار در این موارد ممکن است با توجه به شرایط کار، برخی روزها بیشتر از 8 ساعت و برخی هفته‌ها بیشتر از 44 ساعت کار انجام شود. لیکن جمع کل کار در ماه نباید از 176 ساعت بیشتر شود.

2- کار متناوب

کار متناوب، کاری است که در ساعات معینی از روز انجام می‌شود. مثلاًً کار در یک نانوایی می‌تواند از 5 تا 8 صبح 11 تا 14 و 16 تا 20 باشد. فقط در این حالت فاصله ابتدا تا انتهای ساعت کار، نباید بیشتر از 15 ساعت باشد.

3- کار اقماری

برخی از کارها در مناطق دور افتاده یا خارج از شهر محل زندگی کارگر انجام می‌شود. در این نوع از کار، چون امکان رفت و آمد روزانه برای کارگر از محل زندگی به محل کار امکان‌پذیر نیست، معمولاً کارگران به صورت دوره‌ای در ماه کار می‌کنند. مثلاً کارگری که برای ساخت یک پالایشگاه، پروژه سدسازی و... به محل کارگاه مراجعه می‌کند 176 ساعت (تقریباً 22 روز کاری) به صورت مداوم حتی در تعطیلات رسمی فعالیت می‌کند، سپس 8 روز بعد با مراجعه به محل زندگی خود به استراحت می‌پردازد.

کار سخت و زیان‌آور

کار سخت و زیان‌آور به کاری گفته می‌شود که شرایط محیطی کارگری از شرایط معمول کارگران دشوارتر باشد. مثلاً کار در سرمای شدید یا گرمای بالا، کار در داخل معادن، کار بر روی دریا و... . در این حالت حداکثر ساعت کاری، روزانه 6 ساعت و در هفته 36 ساعت است. در این مشاغل، قانون‌گذار کار بیشتر از این ساعت را ممنوع اعلام کرده است.

در این مشاغل اگر کار به صورت اقماری باشد معمولاً کار به صورت 15 روز کار مداوم و 15 روز استراحت انجام می‌شود.

کار در شب

اگر بنا به ضرورت، برخی از کارها می‌بایست در شب انجام شود، دستمزد کارگران 35%، در مقایسه با روز، بیشتر است. دلیل آن هم فشارهای روانی و جسمی بیشتری است که از کار در شب ناشی می‌شود.

برای مشاغل سخت و زیان‌آور و کارگران نوجوان (15 تا 18 سال)، کار در شب ممنوع است.

تعطیلات (هفتگی و رسمی)

روز جمعه روز تعطیل هفتگی است و کارگران با دریافت حقوق، در این روز در تعطیلات به سر خواهند برد.
اگر بنا بر دلیلی روز جمعه، روز کاری محسوب شود، روز دیگری از هفته باید جانشین آن شود. در صورت کار در روز جمعه، 40% حقوق روزانه در آن، نسبت به سایر روزهای هفته افزایش می یابد. در کارگاه‌هایی که طبق توافق، کار به‌صورت 5 روز در هفته تعریف می‌شود، پنجشنبه نیز تعطیل هفتگی محسوب می‌شود.

تعطیات رسمی، تعطیات مذهبی و ملّی هستند که در تقویم هر سال مشخص شده‌اند. این روزها معمولاً در تقویم با رنگی متفاوت مشخص می‌شوند.
غیر از تعطیلات رسمی، روز 11 اردیبهشت (روز جهانی کارگر) نیز به عنوان تعطیل رسمی کارگران محسوب می‌شود. کار در روزهای تعطیل مشمول دریافت 40% مزد اضافه‌تر است.

مرخصی

کارگر به دلایل مختلفی اعم از تفریحی، پزشکی، اجتماعی، مذهبی و... از مرخصی استفاده می‌کند. انواع مرخصی‌ها به شرح زیر است:

الف- مرخصی سالانه استحقاقی

این مرخصی به میزان 30 روز در سال است. در صورتی که قرارداد کارگری کمتر از یکسال باشد متناسب با آن، از مرخصی استحقاقی سالانه کاسته می‌شود. مثلاًً اگر قرارداد 6 ماهه باشد مرخصی استحقاقی کارگر درطول قرار داد 15 روز خواهد بود.
تاریخ استفاده از مرخصی به صورت توافق کارگر و کارفرما است. به هر حال کارگران 21 روز از این 30 روز را باید در طول قرارداد یک ساله مصرف کنند و فقط مجاز به ذخیره کردن 9 روز مرخصی در هر سال می‌باشند. مرخصی‌های ذخیره شده قابل انتقال به سال‌های بعد می‌باشد.

پرداخت مزد مرخصی استحقاقی

اگر کارگری در پایان مدت قرارداد، (به هر دلیلی قرارداد فسخ شود) از مرخصی استحقاقی آن مدت، استفاده نکرده باشد؛ کارفرما موظف است معادل حقوق یک روز کاری، به ازای هر روز مرخصی استفاده نشده به کارگر پرداخت نماید.

ب- مرخصی بدون حقوق

هر کارگر با موافقت کارفرما، می‌تواند مدتی را بدون استفاده از مرخصی استحقاقی، مرخصی بگیرد. در این حالت به روزهای مرخصی، دستمزدی تعلق نمی‌گیرد.

ج- مرخصی استعلاجی

کارگران بیمار یا مصدومی که مدتی امکان حضور در محل کار را ندارند، پس از تأیید سازمان تأمین اجتماعی، می‌توانند تعداد روزهای مشخصی را مرخصی بگیرند. به این مرخصی، مرخصی استعلاجی گویند. روزهای این مرخصی جزء سابقه کار یا بازنشستگی کارگر محسوب می‌شود.
در طول مرخصی استعلاجی کارگر حقوقی دریافت نمی‌کند، ولی می‌تواند با مراجعه به سازمان تأمین اجتماعی، غرامت دستمزد خود را دریافت نماید.

د- مرخصی اضطراری

در موقع ازدواج یا فوت پدر، مادر، همسر و فرزند، 3 روز مرخصی مشابه مرخصی استحقاقی، به او تعلق می‌گیرد.

بیمه

بیمه امکانی است که سازمان تأمین اجتماعی برای کارگران و کلیه افراد شاغل فراهم آورده است تا از آنان در حین کار، بیکاری، از کار افتادگی، بازنشستگی و فوت (خانواده متوفی) حمایت مالی کند.
هر انسانی اعم از شاغل و غیر شاغل، می‌تواند خود را تحت پوشش بیمه در بیاورد. برای افراد شاغل در کارگاه، طبق قانون، کارفرما مکلّف به بیمه کردن نیروی کار است. به این بیمه «بیمه اجباری» گویند.

حق بیمه اجباری

حق بیمه اجباری، مبلغی است که به صورت ماهیانه به اداره بیمه تأمین اجتماعی پرداخت می‌شود تا در موارد ذکر شده در بالا، کارگران مورد حمایت مالی قرار گیرند. حق بیمه ، ماهیانه معادل 30% دریافتی‌های نقدی (غیر از پاداش) کارگر است.

طبق قانون، 23% از این 30% را کارفرما مکلّف است پرداخت کند و 7% سهم کارگر را نیز موظف است از دستمزد کارگر کسر کند و به حساب بیمه واریز نماید.
مثلاًً اگر فردی ماهیانه 10/000/000 ریال دستمزد داشته باشد، باید 3/000/000 ریال حق بیمه ماهیانه به صندوق بیمه پرداخت نماید.
از این مبلغ، 2/300/000 ریال به عهده کارفرما و 700/00 ریال به عهده کارگر است که از حقوق او کسر می‌شود.

پرداخت حق بیمه از وظایف اصلی کارفرما است.
البته نوعی از بیمه هم موجود است که به آن «خویش فرما» گفته می‌شود. در این نوع، کارگر خود می‌تواند با پرداخت مستقیم حق بیمه، از مزایای آن بهره‌مند شود. جزئیات بیشتر را در کتاب قوانین و مقررات کار، رفاه و تأمین اجتماعی مطالعه نمایید.

انواع خدمات قابل ارائه در بیمه‌های محیط کار:

الف- خدمات ارائه شونده در بیمه اجباری

1- بیمه درمانی

بیمه‌ای است که بخشی از هزینه‌های درمانی شخص را بر عهده می‌گیرد. این بیمه در طول زمان پرداخت بیمه و پس از بازنشستگی، بیمه شده و خانواده تحت سرپرستی او را شامل می‌شود.

2- بیمه بازنشستگی

بیمه‌ای است که پس از پرداخت حق بیمه 30 سال تمام (10950 روز)، به سازمان بیمه تأمین اجتماعی، به صورت مقرری ماهیانه به کارگران بیمه شده پرداخت می‌شود.

3- بیمه بیکاری و از کار افتادگی

بیمه بیکاری در صورتی به کارگر پرداخت می‌شود که پس از پایان مدت قرارداد یا فسخ پیش از موعد آن ، کارگر موفق به یافتن کار نشود. این بیمه، به صورت پرداخت دستمزد ماهیانه به کارگر و به مدت حداکثر 18 ماه است. البته در این مدت اگر فرد موفق به پیدا کردن کار بشود، یا سازمان بیمه تأمین اجتماعی، برای فرد شغل پیدا کند، بیمه بیکاری قطع می‌شود.

بیمه از کار افتادگی، پس از ازکار افتادگی کارگر به دلیل کهولت سن، آسیب‌های فیزیکی و تأیید سازمان تأمین اجتماعی به صورت مقرری ماهیانه به کارگر پرداخت می‌شود.

4- بیمه فوت

بیمه فوت بیمه‌ای است که پس از فوت کارگر، تا زمانی که همسر یا مادر و پدر تحت سرپرستی وی، زنده باشند، به صورت مقرری ماهیانه به آنها پرداخت می‌شود. در صورتی که متوفی همسر یا پدر و مادرش (تحت سرپرستی) در قید حیات نباشند، ولی فرزند دختر داشته باشد تا قبل از ازدواج و اگر پسر داشته باشد تا 18 سالگی مقرری به آن‌ها پرداخت می‌شود.

ب- انواع و خدمات قابل ارائه در بیمه‌های اختیاری

1- بیمه حوادث

به دلیل وجود خطرات جانی و آسیب‌های فیزیکی در محیط کار، کارفرمایان کارگران خود را بیمه حوادث می‌کنند. در صورت بروز حادثه، بیمه تقریباً همۀ هزینه‌های درمانی یا پرداخت کمک هزینه فوت برای بازماندگان را بر عهده می‌گیرد. البته متأسفانه قانون برای انجام دادن بیمۀ حوادث توسط کارگاه‌ها، الزامی ندارد.

2- بیمه تکمیلی

برخی از شرکت‌های بیمه‌گر، در ازای دریافت مبلغی مشخص، هزینه‌های درمانی کارگر مصدوم و بیمار و خانواده تحت سرپرستی او را به عهده می‌گیرند. این خدمات علاوه بر خدمات بیمه تأمین اجتماعی است.
البته این بیمه معمولاً به صورت گروهی انجام می‌شود و بیمه شدن به صورت فردی به این روش بسیار گران خواهد بود.

کسورات قانونی از دستمزد

کارفرما بنا بر قانون، موظف است قسمتی از دستمزد کارگر را تحت عنوان بیمه و مالیات از حقوق وی کسر و به حساب بیمه و اداره مالیات واریز نماید.
درصد کسر بیمه، 7% از دریافت نقدی (غیر پاداش) می‌باشد.
درصد کسر مالیات، 3% تا 10% (بسته به نوع قرارداد (از دریافت نقدی) (غیر پاداش) است.

سنوات و عیدی و پاداش

سنوات: کارفرما موظف است برای کارگران دارای قرارداد تمام وقت، در پایان هر سال مبلغی که حداقل، معادل دستمزد یک ماه کارگر در همان سال می‌باشد، را تحت عنوان سنوات به او پرداخت نماید.
البته اگر قرارداد کمتر از یکسال باشد، این مبلغ متناسب با طول زمان قرارداد، پرداخت می‌شود. مثلاًً اگر قرارداد 6 ماهه باشد، باید حداقل نصف حقوق یک ماه، به عنوان سنوات، در پایان قرارداد به کارگر پرداخت شود.

عیدی: پاداشی است که کارفرمایان موظف‌اند مطابق با اعلام دولت (حداقل و حداکثر آن هر سال تعیین می‌شود) در پایان سال به کارکنان پرداخت نمایند.

پاداش: کارفرما گاهی اوقات و به دلیل ایجاد انگیزه درکارگران، مبلغی (اختیاری) به نام پاداش به صورت دوره‌ای یا در پایان هر سال پرداخت می‌کند.